Azyl to pojęcie, które w kontekście prawa międzynarodowego odnosi się do ochrony, której państwo udziela cudzoziemcom, uciekającym przed prześladowaniami w swoim kraju. Jest to temat skomplikowany, który wymaga zrozumienia wielu aspektów prawnych i formalnych procedur, zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym.
Co to jest azyl?
Azyl to rodzaj ochrony, którą udziela państwo osobom, które uciekają przed prześladowaniami z powodów politycznych, religijnych, rasowych czy społecznych. Idea azylu opiera się na przekonaniu, że osoba, której podstawowe prawa są łamane w kraju pochodzenia, zasługuje na schronienie w innym państwie. Przyznanie azylu oznacza możliwość pozostania w kraju, który udziela tej ochrony, unikając tym samym powrotu do miejsca, gdzie osoba byłaby zagrożona.
W prawie międzynarodowym podstawą dla prawa do azylu jest Konwencja dotycząca statusu uchodźców z 1951 roku, znana również jako konwencja genewska. Większość państw europejskich, w tym Polska, jest stroną tej konwencji, co obliguje je do przestrzegania zawartych w niej postanowień dotyczących ochrony uchodźców.
Historia azylu
Instytucja azylu ma swoje korzenie w starożytności, kiedy to świątynie służyły jako schronienie dla ludzi ściganych przez prawo. W średniowieczu podobną rolę pełniły kościoły i klasztory. Na przestrzeni wieków pojęcie azylu ewoluowało, dostosowując się do zmieniających się realiów politycznych i społecznych.
Współcześnie azyl jest uregulowany prawem wewnętrznym poszczególnych państw, które indywidualnie decydują o jego przyznawaniu. Oznacza to, że każde państwo ma autonomię w określaniu warunków, na jakich udziela azylu, choć musi to być zgodne z międzynarodowymi konwencjami.
Jakie są rodzaje azylu?
Termin azyl odnosi się najczęściej do azylu politycznego, czyli ochrony prawnej udzielanej osobom prześladowanym ze względów politycznych. Azyl terytorialny to udzielenie schronienia na terytorium danego państwa cudzoziemcowi prześladowanemu w jego kraju pochodzenia. Warto jednak zauważyć, że instytucja azylu terytorialnego nie obliguje państwa do przyznania azylu każdemu wnioskującemu; jest to decyzja dyskrecjonalna, oparta na spełnieniu określonych przesłanek prawnych.
Innym rodzajem azylu, bardziej kontrowersyjnym i nieuznawanym powszechnie w prawie międzynarodowym, jest tzw. azyl dyplomatyczny. Polega on na udzieleniu schronienia osobie na terenie placówki dyplomatycznej innego państwa, co jest rozwiązaniem stosowanym głównie w krajach Ameryki Łacińskiej.
Azyl w prawie polskim
W Polsce azyl można uzyskać na podstawie ochrony międzynarodowej lub krajowej. Ochrona międzynarodowa oznacza azyl przyznawany na podstawie statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej. Polska ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony określa szczegółowe warunki uzyskania statusu uchodźcy, związane z pojęciem rasy, religii, narodowości czy przekonań politycznych.
W polskim systemie prawnym przewidziano także inne formy ochrony, takie jak pobyt ze względów humanitarnych, pobyt tolerowany oraz ochrona czasowa. Każda z tych form ochrony związana jest z różnymi przesłankami prawnymi i jest udzielana w odpowiednich sytuacjach.
Jak złożyć wniosek o azyl w Polsce?
Procedura składania wniosku o azyl w Polsce jest ściśle uregulowana. Wniosek można złożyć podczas pobytu na terytorium Polski lub za granicą, kierując go do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Wniosek może obejmować również inne osoby, takie jak małżonek czy małoletnie dzieci wnioskodawcy, pod warunkiem, że wyrażą oni pisemną zgodę na działanie w ich imieniu.
Ważne jest, aby wniosek zawierał niezbędne dane wnioskodawcy oraz osób, w imieniu których jest składany, a także opis istotnych zdarzeń będących przyczyną ubiegania się o azyl. Cudzoziemiec przebywający na terytorium Polski musi poddać się procedurze pobrania odcisków linii papilarnych i fotografowaniu, a w przypadku składania wniosku zza granicy, dołączyć fotografię i po przybyciu do Polski poddać się tym czynnościom.
- Wniosek o azyl można złożyć na terytorium Polski lub zza granicy.
- Musi zawierać dane osobowe wnioskodawcy oraz osób objętych wnioskiem.
- Konieczne jest poddanie się procedurze pobrania odcisków linii papilarnych i fotografowaniu.
- Wniosek rozpatruje Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców.
Pomoc dla małoletnich bez opieki
Małoletni cudzoziemcy bez opieki mają prawo do tymczasowego zaświadczenia tożsamości oraz do korzystania z pomocy socjalnej. Jest to szczególnie ważne, ponieważ zapewnia im ochronę i wsparcie w trudnej sytuacji życiowej. Procedury związane z udzieleniem azylu małoletnim są dostosowane do ich specyficznych potrzeb i sytuacji.
Prawo do azylu jako prawo człowieka
Powszechna deklaracja praw człowieka przyznaje każdej osobie prawo do ubiegania się o azyl w innym kraju w razie prześladowań. Warto podkreślić, że prawo to nie dotyczy osób ściganych za przestępstwa pospolite lub czyny sprzeczne z celami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Podobne zasady znajdują się w Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka i Ludów.
Podstawą międzynarodowego systemu azylowego jest ochrona osób, które z powodu uzasadnionych obaw przed prześladowaniami nie mogą powrócić do swojego kraju. W Unii Europejskiej prawo do azylu i ochrony uzupełniającej reguluje Karta praw podstawowych UE, co pozwala na udzielenie ochrony również tym, którzy nie spełniają kryteriów uchodźcy, ale są narażeni na poważne ryzyko.
Ochrona uzupełniająca
Ochrona uzupełniająca to forma ochrony przyznawana osobom, które nie kwalifikują się do statusu uchodźcy, ale ich deportacja naraziłaby je na realne ryzyko doznania poważnej krzywdy. Obejmuje to ryzyko tortur, nieludzkiego traktowania czy poważnego zagrożenia dla życia z powodu masowej przemocy.
W Polsce stosowanie międzynarodowych standardów ochrony gwarantuje Konstytucja, która w art. 56 stanowi o możliwości przyznania statusu uchodźcy zgodnie z międzynarodowymi umowami. System ochrony praw człowieka w Polsce jest integralną częścią europejskiego systemu azylowego i jest zgodny z dyrektywami Unii Europejskiej.
„Każdy człowiek ma prawo ubiegać się o azyl i korzystać z niego w innym kraju w razie prześladowania.” – Powszechna deklaracja praw człowieka
Praktyka przyznawania azylu w Polsce
W praktyce Polska przyznaje ochronę głównie na podstawie ochrony międzynarodowej, czyli statusu uchodźcy i ochrony uzupełniającej. W 2023 roku ochronę taką przyznano 4631 osobom, z czego większość stanowili obywatele Ukrainy i Białorusi. W wąskim rozumieniu polskiego prawa azyl przyznano zaledwie 22 osobom w latach 2019-2023.
Wnioski o udzielenie azylu rozpatruje Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców, a decyzje są podejmowane zgodnie z polskimi regulacjami prawnymi oraz międzynarodowymi konwencjami. Polska, jako członek Unii Europejskiej, jest zobowiązana do przestrzegania międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka, co ma istotne znaczenie dla osób ubiegających się o azyl.
Co warto zapamietać?:
- Azyl to ochrona udzielana osobom uciekającym przed prześladowaniami z powodów politycznych, religijnych, rasowych czy społecznych.
- Podstawą prawa do azylu jest Konwencja dotycząca statusu uchodźców z 1951 roku, której większość państw europejskich, w tym Polska, jest stroną.
- W Polsce azyl można uzyskać na podstawie ochrony międzynarodowej lub krajowej, a procedura składania wniosku jest ściśle uregulowana.
- W 2023 roku Polsce przyznano ochronę 4631 osobom, głównie obywatelom Ukrainy i Białorusi, a w latach 2019-2023 azyl w wąskim rozumieniu przyznano tylko 22 osobom.
- Prawo do azylu jest uznawane jako prawo człowieka, a jego ochrona jest integralną częścią europejskiego systemu azylowego.
